Nordahl Grieg og teatret - ein bibliografisk studie

Innledning

[Han tilhører legenden på et underlig vis; menneskekjær, stridende og ensom, varm og stormende på samme tid - en vestlandsk vår! Dessuten var han påfallende av utseende: meget høy, noe slengete, med et usedvanlig varmt blikk i et edelt, buet ansikt. Nordahl Grieg var pågående heftig og øm, overbevisende, meget talende og slagferdig. (Johan Borgen 1945)]

Nordahl Grieg (1902–1943) var ei uroleg sjel. Bergen og Norge blei for smått, derfor måtte han ut i verda. Riktig nok hadde han lese mykje om verda utafor, men han måtte sjølv oppleve henne, og han ville dele opplevingane med andre. Nordahl Grieg var ei skrivande sjel som utfalda seg innan eit mangfald av sjangrar, både faglitteratur (brev, essay, journalistikk) og skjønnlitteratur (epikk, lyrikk og dramatikk). Her er det teatermennesket Nordahl Grieg som skal trekkjast fram, både hans skjønnlitterære og faglitterære produksjon, det vil seie Nordahl Griegs aktivitet som dramatikar – ein av dei viktigaste i norsk litteratur etter Ibsen – og som teaterkritikar, altså både som utøvande kunstnar og som kritisk observatør. Det Nordahl Grieg skreiv om teater før han sjølv blei dramatikar, har tidlegare ikkje vore tillagt særleg vekt. Men her kan vi følgje hans eiga utvikling innan teatret, vurdere overgangen frå teori til praksis, frå kritisk publikummar til kreativ sceneutøvar.

Når det gjeld dramatikaren Nordahl Grieg, er det ikkje først og fremst skodespela som skriven tekst som er interessant, men deira lagnad på teaterscenen. Dette var sjølvsagt noko som også Nordahl Grieg var sterkt oppteken av, særleg etter at hans første to skodespel, En ung mands kjærlighet og Barrabas, blei oppførte i 1927. Sjølv om En ung mands kjærlighet blei skrive først, er det Barrabas som med eit nødskrik markerer Nordahl Grieg scenedebut, med sin urpremiere på Nationaltheatret 26. oktober, to dagar før Den Nationale Scenes urpremiere på En ung mands kjærlighet. Frå og med Atlanterhavet (skrive i 1931, oppført i 1932) blir det teatrale aspektet enda meir synleg, og scenetilvisingane meir utførlege og detaljerte.

Like før jul i 1931 var Nordahl Grieg i London og såg Noel Cowards Cavalcade, og blei svært begeistra for framsyninga: "(D)et var som en gudstjeneste i teatret [...] jeg er overbevist om at teatret har en stor ny fremtid, som den nu bare står på terskelen til." (Intervju i Morgenbladet 23.1.1932) Etter dette blei NG meir bestemt og meir sikker på kva effektar han ville oppnå på scenen, noko som ikkje minst viser seg i den dramatiske oppbygginga av Vår ære og vår makt (1935). Men det er stor forskjell på å skrive dramatikk og å vere regissør. I februar 1933 hadde NG sjølv regien for Atlanterhavet på Den nationale Scene, ei iscenesetjing som tydeleg viste at han mangla den nødvendige erfaringa og innsikta til å setje dei sceniske ideane sine om i praksis.

I periodar av sitt liv gjekk Nordahl Grieg i teatret så å seie kvar dag, ikkje minst under opphaldet i Moskva 1933–34. All denne erfaringa kom vel til nytte i hans to mest kjende skodespel: Vår ære og vår makt (1935) og Nederlaget (1937), og i mellomspelet Men imorgen – (1936). Med desse seks skodespela markerte Nordahl Grieg seg sterkt som dramatikar i mellomkrigstida, og blant dei viktigaste aktørane i dette hundreårets norske dramatiske litteratur og teaterhistorie.

Men allereie i sine første skodespel var det tydeleg at Nordahl Griegs dramatiske ideal låg nærmare opp til Shakespeare og Bjørnson enn til til dømes Ibsen – med meir miljøskildring og handling enn med analytisk og psyklogiserande menneskeskildring. I staden for eit stramt og fortetta handlingsforløp tok Nordahl Grieg i bruk ein modernistisk dramateknikk: realistiske tendensstykke med stadig vekslande scenebilete og massescener, samt eksperimentering med lys, dekorasjonar og dramatiske effektar, inspirert av mellom anna filmen. Oppsetjingane av skodespela hans stilte følgjeleg også store krav til teatra, samtidig som dei utfordra (og engasjerte) regissør og scenograf til stadig å finne nye sceniske løysingar.

Men det var nok ikkje dei moderne scenepåfunna som hadde sterkast verknad, det var nok den tydelege tendensen. Derfor stilte også den konservative Aftenposten seg svært kritisk til Nordahl Griegs skodespel, særleg politiseringa, men det har endra seg. Etter den vellykka urpremieren på Nederlaget på Nationaltheatret i 1937 samanlikna Aftenposten (Anders Stiloff) stykket med eit tre timars langt og trøyttande diskusjonsmøte, medan den same avisa 30 år seinare let seg gripe av Fjernsynsteatrets vakre og fengslande versjon (Anton Rønneberg).

"Det er ingen tvil om at Nordahl Griegs sosiale drama kommer til å stå som et avgjørende vendepunkt i norsk litteratur. Det peker fremover mot en blomstring av den dramatikken som vi altfor lenge har ventet på." Dette skreiv Olav Storstein i 1937 (Det 20de Århundre. Mot Dag nr 4), men blomstringa let vente på seg. Kan hende med unntak av Jens Bjørneboe har ikkje Norge hatt nokon dramatikar og teatermann av same format som Nordahl Grieg – i dette hundreåret.

"- Har De tenkt å bli teaterchef i Bergen?

- Nei. Jeg håper jeg kan gjøre mere nytte ved å skrive for teatret enn ved å lede det. Teatret har sin chanse ved å operere med hurtig mobile forestillinger som er beregnet på et meget begrenset publikum. Teatrets opgave er jo å gi nøiaktig hvad dette publikum trenger" (NG intervjua i Arbeidet 6.12.1938)

Ikkje berre blei Nordahl Grieg fleire gonger intervjua om sitt syn på teater, men han skreiv sjølv fleire artiklar, held foredrag og var i ein tidleg periode av karrieren fast tilsett i Oslo Aftenavis som teatermeldar. Alt dette har eg freista å gje eit oversyn over i kapitlet om kritikaren, underforstått teaterkritikaren, Nordahl Grieg.

Til slutt følgjer eit bio-bibliografi over Nordahl Griegs liv og virke.

Dramatikaren

Skriv Nordahl – og skriv for teatret, der har du mere å utrette enn noen annen i vårt land. (Hans Jakob Nilsen 1937)