Universitetet i Bergen : Universitetsbiblioteket i Bergen

Utstilling i forhallen

I samband med at Nobelprisen er 100 år i år syner UBBHF utstillinga
”Nobelprisen i litteratur 1901 – 2000”.
Utstillinga er laga av Jan Olav Gatland.

Nobelprisen 100 år

Nobelprisen har fått namn etter den svenske oppfinnaren og filantropen Alfred Nobel (1833-1896). Han blir m.a. rekna som grunnleggjaren av den moderne sprengstoffteknikken, og tente seg rik på oppfinninga av dynamitten. Store delar av formuen testamenterte han til opprettinga av eit fond. Rentene av dette skulle utdelast i form av fem prisar til dei som det siste året ”har gjort menneska størst nytte” innan fysikk, kjemi, fysiologi/medisin, fredsarbeid og litteratur. Dei første tildelingane fann stad på femårsdagen for Nobels død, 10. desember 1901, ein dato som sidan har blitt fast. I Sverige er Nobeldagen, 10. desember, blitt opphøgd til ”allmenn flaggdag”.

Nobelprisen i litteratur 1901 – 2000

Liste over alle prisvinnarane.

Ifølgje Nobels testamente skulle litteraturprisen gå til ”den som innanfor litteraturen har produsert det mest utmerka i idealistisk retning”. Svenska Akademien har heilt frå starten av måtta tola ein knusande kritikk for sine etter måten svært omdiskuterte tildelingar. Dei første åra greidde akademiet å la vere å dele ut prisen til nokre av dei mest klare kandidatane, som dermed aldri fekk prisen, m.a. Leo Tolstoj, Stefan George, Rainer Maria Rilke, Mark Twain, Thomas Hardy, James Joyce, Henry James, Paul Valéry, Emile Zola, Paul Claudel, August Strindberg og Henrik Ibsen. Det har blitt hevda som ein av dei alvorlegaste urettane i Nobelprisens historie at ikkje Ibsen fekk prisen, eller at prisen blei delt mellom han og Bjørnson. Begge blei foreslått både i 1902 og 1903. Historia fortel at Ibsen skal til og med ha fått beskjed om at han ville få utmerkinga, men at Bjørnson trua med å avslå dersom han måtte dele prisen med ein annan.

Nobelprisen i litteratur er årleg og kan vanskeleg gjevast til alle diktarar som kunne ha fortent det. Ei løysing på dette kan vere å dele prisen mykje oftare, slik ein gjerne gjer innan dei andre prisane. Spørsmålet er om det likevel ville ha vore plass til følgjande kjende namn som svært mange saknar på lista: Gorkij, Apollinaire, Proust, Dürrenmatt, Brecht, André Malraux, Graham Greene, Doris Lessing, Andre Brink, Michel Tournier, Hugo Claus, Margareth Atwood eller Timothy Findley – for berre å nemne nokre få. Lista kan lett mangedoblast. Kvinnelege forfattarar er i påtakeleg mindretal.

Svenska Akademien har blitt kritisert for å ha gjeve prisen til ikkje skjønnlitterære forfattarar, til filosofar som Rudolf Eucken i 1908, Henri Bergson i 1927 og Bertrand Russell i 1950, til historikaren Theodor Mommsen i 1902 og til statsmannen Winston Churchill i 1953. Det har også blitt lagt merke til at utdelingslandet har gjeve prisen til heile seks av sine eigne forfattarar. Til samanlikning har prisen gått til tre danske og tre norske forfattarar. Vi vil her trekkje fram dei tre norske: Bjørnson, Undset og Hamsun, samt nokre få enkeltnamn som ikkje alle er like kjende i Noreg: Patrick White (Australia), Wole Soyinka (Nigeria), Derek Walcott (Antillene), Kenzaburo Oe (Japan) og Wislawa Szymborska (Polen).

Bjørnstjerne Bjørnson (1832-1910)

fekk Nobelprisen i 1903 "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit". Bjørnson vekte oppsikt då han året etter dediserte sitt nye skodespel Daglannet til “Det Svenske Academie i taknemlighed” – visstnok som den einaste i litteraturprisens historie. Les Bjørnsons tale ved tildelinga (= Nobelforedrag).

Sigrid Undset (1882-1949)

fekk Nobelprisen i 1928 "principially for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages". Kristin Lavransdatter er omsett til mange språk, m.a. engelsk, fransk og polsk. Les Undsets tale/Nobelforedrag.

Knut Hamsun (1859-1952)

fekk Nobelprisen i 1920 "for his monumental work, Growth of the Soil", Markens Grøde. Den blir her presentert i ei fransk utgåve, saman med ei tysk utgåve av Sult, ei engelsk utgåve av Landstrykerne og ei spansk utgåve av Mysterier. Les Hamsuns Nobelforedrag.

Patrick White (1912-1990)

frå Australia fekk Nobelprisen i 1973 "for an epic and psychological narrative art which has introduced a new continent into literature". Les heile grunngjevinga.

Wole Soyinka (1934-)

frå Nigeria fekk Nobelprisen i 1986. Grunngjeving: “who in a wide cultural perspective and with poetic overtones fashions the drama of existence". Les W. Soyinkas Nobelforedrag.

Derek Walcott (1930-)

frå Saint Lucia på Antillene fekk Nobelprisen i 1992 “for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment". Les D. Walcotts Nobelforedrag.

Kenzaburo Oe (1935-)

frå Japan fekk Nobelprisen i 1994. Grunngjeving: ”who with poetic force creates an imagined world, where life and myth condense to form a disconcerting picture of the human predicament today". Les K. Oes Nobelforedrag.

Wislawa Szymborska (1923-)

frå Polen fekk Nobelprisen i 1996 "for poetry that with ironic precision allows the historical and biological context to come to light in fragments of human reality". Les W. Szymborskas Nobelforedrag.

Sist oppdatert 18.09.06 av ea.
Kommentarer til denne siden.