UiB : Universitetsbiblioteket : Det historisk-filosofiske fakultetsbibliotek
hf_head485.gif (22901 bytes)

Ny nettside:

uib.no/ub

Inkunablar -
dei første trykte bøkene


HF-biblioteket ønskjer velkommen til ei utstilling om inkunablar.

Til utstillinga høyrer det ein katalog med omtale av bøkene. For meir innsyn i kvar inkunabel, gå til www.ub.uib.no/avdeling/hf/inkunabel.
Ansvarlege: Jan Olav Gatland (tekst) og Pedro Vásquez (formgjeving).


Takka vere ivrige samlarar frå tida rundt stiftinga av Bergens Museum i 1825, har Universitetbiblioteket ei omfattande samling eldre manuskript og handskrivne bøker heilt tilbake til midten av 1100-talet. Men interessa for inkunablar var tydelegvis ikkje så stor. Biblioteket har berre sju.

Ein inkunabel er trykk frå prentekunstens barndom då den låg "i vogga", frå latin incunabula "vogge" eller "byrjing", jamfør det tyske ordet for inkunabel: Wiegendruck = voggetrykk. Desse tidleg trykte bøkene blir òg kalla oldtrykk eller paleotypar, frå gresk palaios "gammal" og typos "preg, form". Som inkunablar reknar ein bøker frå Johann Gutenbergs oppfinning i 1455 til og med år 1500. Dette året er vald fordi det på denne tida skjedde ein overgang frå handpresse til maskinpresse.

Tidlegare hadde det vore laga bokstavar og bokstavgrupper i treformer i eitt stykke som kunne brukast til enkel "trykking" (jf. tresnitt). Dette blei no erstatta med enkeltbokstavar i metall, medan skriftbiletet elles var ein direkte kopi av mellomalderhandskriftene som inntil då representerte den einaste kjende boktypen. Likskapen mellom dei eldste boktrykka og handskriftene kan vere slåande, og det blir hevda at handskrifta til visse bokavskrivarar kan gjenkjennast som førebilete for dei støypte bokstavane i inkunablane.

Som handskriftene blei også mange av inkunablane vakkert utsmykka med handkolorerte initialar, miniatyrmaleri og ornamenrankar i borden, eller koparstikk som vi finn i fleire trykk. Personane eller kunstnarane bak den handmalte utsmykkinga er som regel ukjende. Dei første tiåra blir bøkene trykte utan tittelblad. I staden står gjerne tittelen litt framheva øvst på første trykte side. Kolofonen med tekniske opplysningar om boktrykkjar, trykkjestad og år følgjer heilt til slutt i boka. Ein inkunabel har vanlegvis upaginerte blad med trykk på begge sider. I ein inkunabel er det ikkje innhaldet som alltid har mest interesse, men snarare det edisjonsfilogiske, bokhistoriske, typografiske og lingvistiske aspektet.

Verdas eldste inkunabel og trykte bok er Johann Gutenbergs 42 linjers bibel, Biblia Latina Vulgata, trykt i to store foliobind på nær 1300 sider. I løpet av dei første femti åra blei det trykt over 100 ulike bibelutgåver, dei fleste på latin, men òg på andre språk.

Universitetsbibliotekets eldste inkunabel er ikkje overraskande ein Biblia Latina, trykt i Venezia i 1476 av Nicolaus Jenson. Øverst på første tekstside står følgjande "tittel": Incipit epistola Sancti Hieronymi ad Paulinum presbyterum de omnibus divine historie libris – "[Her] byrjar St. Hieronymus' brev til presten Paulinus om alle bøkene i den heilage historia."

Vår latinske bibel er på 940 upaginerte sider i to spalter, kvar på 52 linjer, med sirleg handmalte initialar og miniatyrar. Nicolaus Jenson var ein av dei mest aktive boktrykkjarane på denne tida. Han gjekk i lære hos Johann Gutenberg i Mainz, starta sitt eige trykkeri i Venezia i 1470 og er kjend for sine vakre bøker og gode typografi. Bibelen blei kjøpt på eit antikvariat i 1976.